ايران؛سرزمين پديدههايبكر ژئوتوريسم

صنعت ژئوتوريسم كه درصدد شناساندن جاذبههاي زمينشناختي است، به گردشگر فرصت ميدهد در حداقل زمان ممكن بدون صرف هزينه و زمان مستقيما به جاذبه دلخواه خود در طبيعت دست پيدا كند.

گسترش ژئوتوريسم در ايران علاوه بر منافع اقتصادي، اكولوژيكي ـ ژئولوژيكي و فرهنگي ـ اجتماعي، سبب اشتغال طيف گستردهاي از دانشآموختگان رشتههاي زمينشناسي، جغرافيا، معدن، زيستشناسي، جانورشناسي و... نيز ميشود. سرزمين ايران سرشار است از پديدههاي بكر ژئوتوريستي.

چشمههاي تارورتن ساز (نوعي سنگ آهك متخلخل كه از دسته سنگهاي تزئيني است)، غارهاي متنوع، چشمههاي آب گرم معدني، معادن بيشمار، آبشارهاي زيبا، آثار زيباي انحلال آهكهاي كارست، كانيزاييهاي فلزي و غيرفلزي، كوههاي سر به فلك كشيده چون دماوند، سهند، سبلان و تفتان، گنبدهاي نمكي منحصر به فرد، اشكال زيباي مورفولوژيكي بيابان لوت چون تخت ديوها و برخانها، كويرها و نمكزارها، گونههاي نادر گياهان و جانوران، و هزاران پديده بينظير و كمياب ديگر كه همه ميتوانند كشورمان را به قطب ژئوتوريسم تبديل كنند.

مناطق معروف و شناخته شدهاي كه مورد توجه عموم مردم قرار دارند و اغلب به سبب اهميت كمتر ژئوتوريستي، گردشگران ميتوانند از تجربههاي ملموسي چون قدم زدن روي زمين سايت، لمس سنگها و غيره بهرهمند شوند.

مناطقي كه در كنار مراكز اصلي جمعيت واقع شدهاند و باوجود محيط اطرافشان توانستهاند بكر بودن و زيباييهاي طبيعيشان را حفظ كنند. اين مناطق بيشتر مورد توجه زمينشناسان قرار دارد اما گردشگران عادي نيز در اين سايتها كم نيستند.

مناطق بكري كه به نوعي بهشت زمينشناسان، جغرافيدانان و ساير كارشناسان علوم زمين هستند و مردم عادي خيلي كم از آنها بازديد ميكنند.

امنيت محل مورد بازديد، نخستين شرط يك گردش علمي است. مخاطرات طبيعي و محيطي بايد به حداقل رسيده و قابل كنترل باشد. توسعه و گسترش مشاركت محلي و ايجاد يك رابطه دو طرفه ميان مسئولان و مردم بومي به توسعه پايدار سايتهاي ژئوتوريستي ميانجامد. يكي ديگر از ويژگيهاي مورد نياز فرهنگسازي و برنامهريزي براي تغيير رويه مردم بومي و گردشگران و حداقلسازي آلودگي محيطي، زباله سازي، مصرف بيرويه منابع (بويژه آب) و... ارائه راهكارهايي به منظور مناسبسازي رفتار گردشگران در جامعه محلي به گونهاي كه كمترين بياحترامي به فرهنگ محلي صورت گيرد، و اثر منفي حداقلي برجاي بگذارد؛ نيز اهميت بسياري دارد. در مقابل افراد محلي نيز بايد ياد بگيرند چگونه با كساني كه رفتارهاي متفاوتي با آنها دارند، برخورد كنند. بايد توجه داشت در مقوله ژئوتوريسم كيفيت بسيار مهمتر از كميت است. به همين دليل تعداد گردشگران و بازديدكنندگان نسبت به مدت اقامت آنها اهميت كمتري دارد. يكي ديگر از ويژگيهاي لازم، رسيدن مردم بومي به اين باور است كه آنچه دارند و محلي كه در آن به زندگي مشغولند، مورد توجه انسانهايي از گوشه و كنار كشور و حتي جهان است. درك اين موضوع اغلب سبب ايجاد احساس غرور و دلبستگي در افراد بومي شده، بستر مناسبي براي حفظ و نگهداري ميراث طبيعي و فرهنگي فراهم ميكند.

در ميان جاذبههاي گردشگري متعدد موجود در كشور، بويژه در جزاير و سواحل ايراني خليجفارس، پديده طبيعي گنبدهاي نمكي (Salt Diapirs) و غارهاي نمكي موجود در آن از جايگاه ويژه و بسيار با اهميتي برخوردار است. در سواحل ايراني خليجفارس (از جمله حوالي بندرعباس و بندر خمير) و چند جزيره ايراني خليجفارس (از جمله جزاير قشم، هرمز، هنگام و لارك)، چند گنبدنمكي وجود دارد. هريك از اين گنبدهاي نمكي به نوبه خود در دنيا كمنظير يا حتي در مواردي بينظير است و اين موضوع سواحل و جزاير ايراني خليجفارس را به منطقهاي بسيار مستعد براي ايجاد ژئوپارك و توسعه گردشگري بدل كرده است. گنبدهاي نمكي ايران داراي جنبههاي متعددي از پارامترهاي زيباشناختي در سطح زمين و در داخل غارها بوده و از اين رو از پتانسيل مناسبي براي جلب سياحان داخلي و خارجي برخوردار است. به طور مثال، منظره سطح فاقد پوشش در گنبدهاي نمكي، در بسياري از موارد، شبيه مناطق برفي و يخچالي به نظر ميرسد و از اين رو داراي جذابيت خاصي است. غارهاي نمكي، مهمترين پديده در ميان ساختارهاي زيرسطحي كارست نمكي محسوب ميشود. علت ايجاد اين پديده، انحلال متمركز سنگ نمك توسط آبهاي حاصل از بارندگي است كه از خلال حفرهها و شكافهاي موجود روي پوش سنگ به بخشهاي عمقي سنگ نمك راه مييابد. از جمله پديدههاي سطحي كارستي موجود در اين مناطق ميتوان به آبخراشه، آبفروچاله، هامونه، كوردره، چاهواره و بلعاب اشاره كرد. يك مورد ديگر از جاذبههاي زيباشناختي مهم در غارهاي نمكي، وجود نهشتههاي نمكي ثانويه (Salt Speleothems) است. اين نهشتهها تنوع شكلي فراواني دارد، مناظر زيبا و بديعي را در داخل غارهاي اين مناطق به وجود آورده و فضاي داخل غارها را تزئين كرده است. متداولترين شكل اين نوع از غارنهشتهها، فرقنديهاي خميده (Curved Stalactites) است كه گاه طول آنها تا 4 متر نيز ميرسد و به فراواني در دهليزهاي بسياري از اين غارها قابل مشاهده است. اين عامل به نوبه خود جاذبهاي قوي در جذب گردشگران به حساب ميآيد.

يكي از مهمترين جاذبههاي اكوتوريستي هر كشوري سواحل آن محسوب ميشوند. كشور ايران نيز با داشتن 700 كيلومتر ساحل مشترك با درياي مازندران در شمال، ساحلي به طول 1800 كيلومتر با آبهاي نيلگون خليجفارس و درياي عمان و جزايري همچون قشم و كيش، در اين حوزه جزو كشورهاي غني محسوب ميشود. در طول 5 ماه از سال، هنگامي كه قسمت اعظم ايران و نيز نواحي شمالي جهان را برف و يخبندان و سرما فراگرفته است، سواحل و جزاير هرمزگان خوش آب و هوا، آرام و زيباست. هواي معتدل پاييز و زمستان، امواج ملايم دريا، دستههاي فراوان ماهي در كنارهها و اطراف ساحل و گروههاي پرندگان زيباي دريايي كه در گوشه و كنار و روي آبها بيتوته كردهاند، مناظر بديع و روحنوازي را فراهم ميآورند. سواحل جنوبي ايران دو تيپ ساحلي متمايز و جالب ماسهاي و صخرهاي دارند. به دليل ساختمان آهكي قسمتهاي صخرهاي كه در اثر كوبش امواج آب فرسايش يافتهاند، در اين صخرهها خلل و فرج جالب توجهي ايجاد شده و چشماندازهاي زيبايي به وجود آمده است. سواحل ماسهاي آن نيز در برخي نواحي از نظر درجهبندي بسيار ممتاز و زيباست.

يكي از منحصر به فردترين و عجيبترين پديدههاي ژئوتوريستي گلفشانها (Mud Volcano) هستند. اين پديده در واقع تپههاي گلي هستند كه پديده طبيعي و زيباي گلفشان كه با پرتاب گل همراه با تصاعد گاز از اعماق زمين به وجود ميآيد بر اثر عوامل دروني زمين بوده و در كل پديده بيخطري است كه فقط بايد با احتياط، به آنها نزديك شد. گلفشانهاي ايران يكي از اشكال و فرآيندهاي ژئوموفولوژيك بسيار جالب و تقريبا منحصر به فرد در ساختمان ناهمواريهاي ايران هستند.

گلفشان در واقع پديدهاي طبيعي و همانند آتشفشان است كه به صورت تپهاي مخروطي بوده و به جاي گدازه، از دهانه آن گاز همراه با گل خارج ميشود.

اين عارضه عمدتا در دشتها و جلگههاي مشرف بر دريا ديده ميشود و اغلب آنها در فاصله كمي از دريا (حداكثر15 تا20 كيلومتر) استقرار يافتهاند. مناطق عمده گسترش اين اشكال، منحصر به سواحل پست شمالي و جنوبي كشور بوده و به طور كلي در ۳ منطقه سيستان و بلوچستان بخصوص در چابهار، گميشان استان گلستان و در جنوب در منطقه خاش وجود دارند.

آيسا اسدي