آموزش زمين شناسي (بخش3)

رنگ نخستین ویژگی فیزیکی کانیهاست که در نگاه اول، بلافاصله قابل مشاهده و بررسی می باشد. اما تعداد کمی از کانیها، با یک نوع رنگ خاص ظاهر می شوند ( نظیر مالاکیت ) و رنگ بسیاری از آنها از نمونه ای به نمونه دیگر تغییر می کند. بعنوان مثال، کانی کوارتز بیرنگ، کوارتز ارغوانی
( آمتیست )، کوارتز زرد طلایی ( سیترین )، کوارتز صورتی ( رز کوارتز )، کوارتز دودی، کوارتز سفید شیری. این تنوع رنگی که معمولاً در کانیهای بطور خالص
بی رنگ یا رنگ روشن دیده می شود، معلول حضور ناخالصی های شیمیایی
( chemical impurities ) در ساختمان درونی آنها می باشد. وجود ناخالصی در کانی، ترکیب شیمیایی اساسی و خاص کانیها را تغییر نداده و فقط روی رنگ آنها تأثیر می گذارد. مثال دیگر، کانی بی رنگ کروندوم می باشد که به علت سختی بالا، در کاغذهای سنباده بعنوان سنگریزه مورد استفاده قرار می گیرد، این کانی نیز به رنگهای آبی ( با نام سافیر Sapphire ) و قرمز ( با نام یاقوت ruby ) دیده می شود.

2- رنگ خاکه کانیها ( streak ):

بطور مرسوم و قراردادی ( conventionally )، به رنگ کانیهای پودر شده، که این پودر از کشیدن و خراشیدن ( scraping ) کانی بر روی چینی بدون لعاب
( unglazed porcelain ) بدست می آید، رنگ خاکه کانیها می گویند. رنگ خاکه کانیها که جهت شناسایی این مواد طبیعی تهیه می شود، برای انواع مختلف رنگین یک کانی خاص، یکجور می باشد. همچنین این رنگ می توانند مشابه رنگ کانی و یا متفاوت با آن باشد.

3- سختی کانیها ( hardness ):

این ویژگی فیزیکی بیانگر مقاومت هر کانی در برابر عمل خراشیدگی
( scratching ) است. بطور طبیعی اگر دو ماده را روی هم با فشار حرکت دهیم، ماده سخت روی ماده نرم خراش و شیار ایجاد خواهد کرد. این آزمایش ساده، اساس اندازه گیری سختی کانیهاست که از زمانهای قدیم توسط موهس بکار رفته است. موهس ده کانی را به ترتیب سختی شان انتخاب نموده است که عبارتند از: تالک،u200d ژیپس، کلسیت، فلوریت، آپاتیت، فلدسپات، کوارتز، توپاز ( زبرجد )، کروندوم و الماس. در این لیست، سختی کانیها از عدد یک تا ده در نظر گرفته شده است، بعبارتی تالک با کمترین سختی یعنی یک و الماس با بالاترین سختی یعنی ده معرفی شده اند. با کشیدن کانیهای دیگر بر روی کانیهای این لیست و مقایسه سختی آنها با یکدیگر، می توان میزان سختی کانیهای مختلف را بدست آورد. حال اگر شما یک کانی پیدا کنید که بتواند مثلاً بر روی کانی ژیپس خراش ایجاد کرده و خود بوسیله کلسیت خراشیده شود، این کانی دارای سختی 5/2 می باشد.

4- کلیواژ کانیها( cleavage ):

به سطح یا سطوح سستی در کانیها که در امتداد آنها، کانیها براحتی ورق ورق شده و شکسته می شوند، کلیواژ یا رخ گفته می شود ( البته ممکن است برخی از کانیها نظیر کوارتز فاقد چنین سطوحی باشند ). این وپژگی، بازگو کننده نوع ساختمان درونی کانیها و نحوه آرایش و پیوند اتمها و یونها در آنهاست. گفتنی است، تعدادی از کانیها همانند بیوتیت فقط یک سطح کلیواژی، مانند آمفیبول دو سطح کلیواژی و یا نظیر هالیت یا نمک طعام سه جهت کلیواژی دارند.

5- جلاء کانیها ( luster ):

هر کانی در برابر نور خورشید از خود منظره و درخشش خاصی بروز می دهد که به این درخشش سطحی کانیها، جلاء گفته می شود. نامگذاری مناظر نوری و درخشش های ( جلاء ) کانیهای مختلف بر اساس شبیه سازی آنها با
درخشش های شناخته شده مثل درخشش های مرواریدی، ابریشمی، صابونی، فلزی و... صورت می گیرد. بعنوان مثال تالک دارای درخشش و جلای صابونی و کانی گالن دارای جلای فلزی می باشند.

6- وزن مخصوص کانیها ( specific gravity ):

وزن مخصوص هر کانی عبارت است از نسبت وزن یک حجم معینی از آن کانی به وزن همان حجم آب. اگر بعنوان مثال گفته می شود، وزن مخصوص هالیت 16/2 می باشد یعنی حجم معینی از این کانی، 16/2 برابر از همان حجم آب، سنگین تر است. وزن مخصوص کانیها و مواد دیگر با چگالی آنها رابطه مستقیم داشته ولی بر خلاف چگالی بدون واحد می باشد. این دو خصلت فیزیکی نیز به ساختار درونی کانیها مربوط می گردند و منعکس کننده نوع پیوند و میزان چسبندگی مولکولها در آنهاست.