تعادل موزون / توازن حساس در معماری

تعادل موزون / توازن حساس در معماری

در معماري تعادلي موزون بين ساختمان و محيط طبيعي آشكار است و همانند يكي از موجودات با آن همنفسي و همدلي صورت گرفته است.
حس و دانش عميق به وجودآورندگان آثار معماري آن دوران موجب مي شد كه عناصر كالبدي در مكان و جاي خود،حضور خويش را مشخص نمايند و كاربرد هر كدام پاسخي باشد به محيط.
در ايران ،غير از مناطق مرطوب و باراني شمال وغير از برخي مناطق خاص جنوبي،با سرزمين نسبتاً خشك و گاهي كويري مواجه هستيم كه از لحاظ اقليمي دو تمهيد ويژه را مطرح مي كند:يكي حفاظت در برابر گرما و حرارت و ديگري به وجود آوردن خنكي،جريان هوا،دريافت و حفظ آب.
بسياري از عناصر معماري سنتي شهرهاي كويري دليل وجودي خود را در مقابله با يك اقليم سخت به دست مي آورند،همانند گنبد كه زمان و سطح تابش آفتاب بر روي آن موجب مي شود كه هميشه قسمتي از آن در سايه قرار گيرد و درداخل اين گنبد،حرارت به صورت گردشي از دريچه هاي فوقاني تخليه و رها شود. نمونه هاي ديگر شامل ديوارهاي ضخيم خشتي يا فضاهايي چون تالار،ايران،زيرزمين،سرداب،بادگيرو مانند آن نيز در پيوند ارگانيك با طبيعت شكل يافته اند. آيا اين حكمت اندكي است كه انسان بتواند اين قدر ماهرانه با طبيعت همزيستي مسالمت آميز داشته باشد؟
ايوان،يكي از عناصر ويژه معماري ايران كه فضايي نيمه باز نيمه بسته مي باشد يكي از تهميدات عالي اين نوع نگرش و همزيستي با طبيعت است. غير از تنظيم منظر در قالب تصويري محاسبه شده،حضور ايوان،روشنايي ميانه(سايه روشن ها) را در بر گرفته و حد رابط بين فضاي خارجي و داخلي است كه در تعديل و تنظيم كيفيت هوا نيز كاملاً مؤثر است.
در خانه هاي سنتي،هشتي حد ميانه و واسطه اي است كه تنظيم كننده حدود و عرصه هاي قابل رؤيت و دريافت مي باشد و رابطة دنياي بيروني هشتي و اندروني آن،همانند حد مكان يابي ايوان بين فضاي داخلي و مركزي است. مطلب قابل تعمق ديگر،شكل ايوان ها و تالارها در خانه هاي سنتي است كه نسبت به جهات جغرافيايي و زمستان و تابستان شكل هاي ويژه اي به خود مي گيرند ودر حول و حوش خود اتاق ها را بهره مند مي سازند.
همزيستي با اقليم و محيط،حد مشترك فرهنگ (رفتارها)با طبيعت است. ورودي ها با سلسله مراتب ساختماني تعريف مي شوند(دروازه،طاق،آستانه،درگاه….)كه جواب ودليل موازي خود را در تنظيم شرايط محيطي به دست مي آورند. عرصه ورودي مرز و حريم ويژه خود را دارا مي باشد و همراه با مكث توأم با در امان بودن از گرما و آفتاب است و حركت هاي ظريف به هشتي يا به فضاهاي تقسيم،زمان حس تحولات جوي ودر زمان گذشت و تغيير آرام گرماي بيرون به آسايش و خنكاي داخل است. پيوند دريافت فضاو ادراك منظره ها وتصاوير،كاملاً در امتزاج با احساس جسمي از گرما،خنكي،حركت هوا و دستيابي به آب ممكن مي شود. در درك درست از معماري سنتي منطقه كويري دستيابي به منابع آب بسيار مهم بوده است. در منطقه گرم و خشك بزرگ ترين نعمت آب است. آب حيات بخش كه نوشيدن هر قطره آن باشكر همراه بوده،با نگهداري و حفاظت خاص توأم بوده است.
جستجوي آب ها زيرزميني و به وجودآمدن شبكه قنات ها به همين منظور ،تأمين آب حيات و پاكيزگي جسم و روح بوده است. با آب،درخت و گياه رشد مي كنند. جلوي بادهاي شني و آلودگي هاي مختلف گرفته مي شود و آرامش سايه هاي طبيعي مهيا مي شود. نعمت آب و درخت و گياه در منطقه كويري هميشه تمثيلي از بهشت بوده است كه جوي هاي آب آن در چهارسو در حركت بوده اند. در نتيجه خيلي روشن است كه در معماري ايران اين بهشت جاي و مكان خاصي داشته باشد و به شكلي مركزي تمام فضاها را بهره مند نمايد.
در اين فرهنگ،به وجودآوردن و پيدايش باغ ها از اهميتي ويژه برخودار است و هر گاه ساختمان يا كوشكي نيز مطرح بوده است نفوذ و حضور همه جانبه آب و طبيعت در آن ها امري اساسي تلقي شده است.
پيدايش باغ هاي ايراني به منظور به وجودآوردن و حفظ قسمتي از طبيعت حيات بخش است. تكه زميني در نزديكي قنات انتخاب مي شود. درخت و گياه كاشته مي شوند ومسيرآب در تمام ابعاد به حرك درمي آيد تا تمام قسمت ها را بهره مند كند. تفكر و عبادت در برابر چنان مكاني آرام و خنك،بدون شك از طريق طبيعت و سپس تمثيل بهشت،انسان را در برابر سؤالات اساسي خويش قرار داده و طبيعت و نگاه به اين طبيعت دلنواز مقدمه اي است جاويدان به پرورش روح و عروج انسان به سوي آسمان.