پيدايش فرم در معماري ايرانی

آثار موجود در معماري ايراني مجموعه اي به هم مرتبط هستند كه در طول قرون متمادي تحول يافته اند.
درنگاهي به سير تحول معماري،پرداخت به تاريخ تحول فرم در معماري و خاستگاه آن از ضرورت برخودار مي شود. شناخت آن كه فرم هاي اوليه در چه دوراني شكل گرفته اند،چگونه به تكامل رسيده و تبديل به فرم هاي اصلي شده اند،و چگونه منشاء الهام براي آثار بسياري در طول قرون متمادي بوده اند،موضوعي است كه داراي اهميت در شناخت راز و رمز معماري غني و توانمند ايراني است.
هنگامي كه از فرم معماري بحث مي شود،بايد در نظر داشت كه منظور تيپولوژي فرم ها است،كه در چهارچوب مباحث تيپولوژي در معماري مطرح مي شود.
يعني فرم مي تواند به پلان اطلاق شود،و يا به شكل و حجم ،ويا به هر دوي آنها.بنابراين فرم معماري واجد فضايي مي باشد.
روشن كردن اين مسأله از اين نظر حائز اهميت است كه هنگامي كه به فرم هاي اوليه و ساده اشاره مي شود،منظور هنوز فرم هايي است كه واجد مشخصه فضايي مي باشند. بدين ترتيب در اين بحث نسبت به عناصر معماري نظير ستون،سرستون،سقف،دست انداز بام و.. پرداخته نمي شود،عليرغم آن كه در بسياري از فرم هاي اوليه شاهد حضور حداقلي از اين عناصر مي باشيم. ليكن حد خلوص فرم معماري،و يا حد تعيين فرم هاي اوليه بر اين اساس روشن مي شود كه هنوز واجد مشخصه فضايي باشند،بدين ترتيب براي تجسس و شناخت فرم هاي ساده و اوليه،رجوع به آثار معماري ايران پيش از ورود اسلام از اهميت بسياري برخودار است.
همچنين با توجه به موضوع اين مقاله كه خاستگاه فرم هاي اوليه در معماري ايران را جستجو مي نمايد،بحث در ابعاد متافيزيكي و ريشه يابي منابع الهام اين فرم ها نيز طبيعتاً مي تواند از اهميت بسيار برخودار باشد. همانگونه كه در بسياري از متون معماري نيز به اين وجوه اشاره مي شود. ليكن در اين مقاله با توجه به هدف خاصي كه در ارتباط با مطالعات تيپولوژيك در نظر بوده است،صرفاً مباحث از ديدگاه كالبدي مورد توجه قرار گرفته اند.
با توجه به موارد فوق،فرم هاي اوليه كه در چهارچوب بحث تيپولوژي مي توانند قابل طرح باشند،عمدتاً فرم هايي ساده بوده اند كه خود در قالب يك بناي كامل شكل گرفته اند. تحول و تكامل اين فرم هاي ساده در قالب «فرم هايي مركب»بناهاي ديگري را به وجود آورده است كه جريان تكامل تاريخي معماري ايران را مي توان بر مبناي اين تحولات و نهايتاً دگرديسي ها مورد ملاحضه قرار داد.