فرم های مركب در معماری

فرم هاي مركب عمدتاً به ساختمانها ويا بخش هاي اصلي از ساختمانها اطلاق مي شود كه در اين مبحث مورد بررسي قرار مي گيرند. فرم هاي مركب الزاماً از تلفيق و تركيب چند فرم ساده شكل گرفته اند. اين فرم ها در طول تاريخ وتكامل معماري،در ضمن آن كه در ارتباط با نحوه و تعداد بكارگيري فرم هاي ساده به تكامل رسيده اند هر فرم ساده نيز در فرآيند تاريخي به اشكال متكامل فرد كاملتر خود دست پيدا كرده است . بنابراين از آنجائي كه هر فرم مركب ممكن است از چند فرم ساده تشكيل شده باشد ،در نتيجه دسته بندي فرم هاي مركب را با توجه به عناوين زير انجام مي دهيم.


1.تخت-منار

در مورد تخت و منار قبلاً به صورت جدآگانه اشاره شد ،ليكن اين دو فرم ساده در تركيب با يكديگر نيز به اشكال متفاوت و كاملتري دست پيدا كرده اند زيگورات نمونه اي از اين فرم مركب است كه تلفيقي از ايدة تخت-منار را دربردارد.
تخت اشاره به سطح وسيعي مي كند كه به صورت معمول در موقعيتي نسبتاً بالاتر از زمين طبيعي قرار دارد و منار كه ايدة ارتفاع را در مقياسي فراانساني در بردارد،در تلفيق با يكديگر به نحوي بسار خلاقانه فرم يك زيگورات را بوجود آورند . معبد چغازنبيل همانگونه كه اشاره شد نمونه بارز از تلفيق اين دو فرم ساده است . تغيير شكل و تحولي كه به منظور ايجاد ابعاد و مقياسهاي فراانساني ،يك صفه ساده نظير محرابهاي آتش در پاسارگارد را تبديل به برج آتش فيروزآباد،گنبد زردتشت و يا معبدچغازنبيل مي ناميد،كاملاً قابل ملاحضه و مطالعه در شناخت بهتر دگرديسي و تحول فرمها مي باشند.
بناي گنبد قابوس (اواخر قرن چهارم هجري) نيز تلفيقي از همين دو ايده كه در اينجا به صورت طبيعي از تپه موجود به عنوان صفه استفاده شده و منار اين بنا بر روي آن قرار گرفته است. در اين مورد مقبرة كورش در پاسارگارد يك نمونه استثنايي و پيچيده تر در استفاده از عوامل فوق است .يعني به رسم ايده مقابر پادشاهان ايراني در دل كوه ها كه شاهد انواع آن در دورة مادها نيز مي باشيم،در دشت صاف پاسارگارد زيگوراتي كه تلفيقي از فرمهاي اشاره شده مي باشد ،براي ايجاد ارتفاع بوجود آمده و به جاي آنكه فضاهاي مورد نياز داخل فرم زيگورات تأمين شود،اين بار به منظور افزايش مقياس ساختماني در بالاي آن براي مقبره كورش قرار گرفته است . در اين ارتباط سطح نهايي تخت از طريق فرم زيگورت در ارتفاع بالاتري قرار گرفته كه موفقيت بناي مقبره را تعيين مي نمايد .


2.تخت-ايوان-تالار

در اين بحث به نحوه تلفيق و تحول عناصر مركب تخت،ايوان،و تالار اشاره مي شود. هنگامي كه به تالار در دره حسنلو اشاره كرديم موفقيت فضاهاي سرپوشيده را در مقابل تالار با روزنه هاي نسبتاً كم ملاحضه كرديم كه اولين ايده هاي جايگاه ايوان در تلفيق با تالار ارائه مي نمايد تلفيق ايوان و تالار ،تلفيق بسيار عمده در ايجاد فرمهاي مركب مي باشند ويژگي هاي اقليمي،ايجاد سلسله مراتب فضايي-عملكردي،تلفيق احجام پر و خالي و بسياري مسائل زيبايي شناسانه تلفيق اين دو فرم ساده را بسيار مطلوب و كاملاً متداوال نموده است .
يكي از ساده ترين تلفيق سه عنصر مذكور را مي توان در تالار پذيرايي كورش در پاسارگارد مشاهده كرد . در اين كاخ سه فرم سادة تخت،ايوان و تالار به شكلي متكامل تر نسبت به فرمهاي قبلي به كار گرفته شده اند،تخت فرمي است كه در معماري دوره هخامنشي به عنوان يك فرم اصلي عمده در ساختمانها استفاده شده است،در دوره هاي بعد به همان عموميت قابل مشاهده است .دو ايوان اصلي با ابعادي كشيده و كاملاً اغراق آميز در مقابل تالار و به عنوان پيش فضاي براي تالار در بالاي تخت مشاهده مي شود . تالار در بين دو ايوان مذكور و با ستونهاي در رديفهاي مرتب و منظم شكل يافته است . همين فرم مركب را در تخت جمشيد با اشكالي متكامل تر و پيچيده تر ملاحضه مي كنيم. كاخ آپادانا واقع در تخت جمشيد تلفيقي از سه ايوان،تالار،تخت و فضاهاي جنبي قابل ملاحضه ايست كه در مقابل ايوان غربي فضاي تخت به صورت يك ايوان سرباز و با ديد بسيار زيبا به سمت دشت قرار دارد .پله ها از سطح زمين معمولي كه نسبت به دشت موجود خود تخت مرتفعي محسوب مي شود،به محل تخت و تالار متصل شده ،و با شيوة كاملاً تكامل يافته و به صورت عنصري نمادين در مقابل اين مجموعه مركب قرار گرفته اند. ستون ها در اين بنا به صورت تكامل يافته تري نسبت به ستونهاي تالار پذيرايي كورش در داخل ايوانها و تالار شكل يافته اند. كليه ايوانها در اين مجموعه به شكل فرم هاي مركب و داراي سقف هاي مسطح مي باشند كه همانگونه كه اشاره شد از ويژگي هاي ايوان در دورة هخامنشي هستند.

3.ايوان-چهار طاق

در اينجا به انواعي از فرمهاي مركب اشاره مي شود كه از تلفيق ايوانهاي طاقي دوره اشكاني ،ساساني و يا دروه هاي ديگر با چهارطاق استفاده مي شده است.
ساده ترين اين فرمها- همان كونه كه اشاره شد- كاخ معروف هترا مربوط به دوره اشكاني است، كه بك ايوان طاق دار عظيم بخش عمده اين كاخ را نشان مي دهد.
نمونه اي ديگر كه شكل متكامل تري را ارائه مي دارد ايوان خسرو(ايوان مدابن يا طاق كسري) شاپور 272-241 ميلادي، كه يك ايوان اصلي طاقدار به ابعاد حدوداً (42×25)متر فضاي اصلي ومركزي اين مجموعه رابه وجود آورده ودر اطراف آن فضاهاي بسته در مقياس هاي نسبتاً كوچك تر و با همان شكل طاقي قرار گرفته اند. اين ايوان كه در مقياس هاي نسبتاً كوچك تر و با همان شكل طاقي قرار گرفته اند.اين ايوان كه در مقياس به صورت كاملاً مبالغه آميزي است در ناحيه مركزي بنا و به صورت عمقي به كار گرفته شده است كه كاملاً متفاوت با نحوه به كارگيري ايوان ها در بناهاي هخامنشي است كه به صورت كشيده و در مقابل تالار اصلي استفاده مي شده است.اين شكل از استقرار ايوان بعدها در مساجد نيز به كار گرفته مي شده است. اين شكل از استقرار ايوان بعدها در مساجد نيز به كار گرفته شده. از ساده ترين انواع تلفيق ايوان و چهار طاق مي توان از كاخ دامغان منسوب به اواخر دوره ساساني نام برد كه تلفيقي زيبا و بسيار ساده از يك ايوان و چهارطاق مي باشد. ايوان مذكور در امتداد و هم اندازه چهارطاق بوده كه صرفاً از كشيدگي بيشتري به نسبت به چهارطاق برخودار است. نگه دارنده هاي طاق به صورت ستون هايي گرد از ديواره اصلي بنا جدا شده و شكل زيبايي را به وجود آورده اند كه شكلي تكامل يافته تر و ظريف تر نسبت به ايوان هاي اوليه مي باشند و ستون هاي چهارطاق نيز از ديوارهاي حاشيه اي جدا شده و به شكلي زيبا گنبدي را بر روي خود قرار داده اند.
همين شكل كه ايواني طاقدار را در مقابل چهارطاقي با گنبد قرار داده است از اركان اصلي مساجد در دوره هاي بعد ميشود كه در آن مقياس چهارطاق و گنبد به نسبت ايوان از ابعاد و اندازه اي بزرگتر برخودار شده است. همين شكل از تلفيق ايوان و چهارطاق را كه در پلان كاخ دامغان ايوان نقش عنصر غالب و اصلي را ايفا مي كند در كاخ بيشاپور(شاپور اول ساساني)ملاحضه مي كنيم كه در آن چهارطاق با ابعاد مبالغه آميز و گنبد مرتفع عنصر اصلي شده و ايوان ها كه نقش ورودي را ايفا مي نمايند با ابعادي كوچك تر در موقعيت مركزي و در اطراف آن قرار گرفته اند.
تلفيق ايوان و چهارطاق در دوره ساساني به اشكال پيچيده تر و متكامل تري دست مي يابد كه بسيار حائز اهميت بوده و مبناي الهام براي استقرار و انتظام فضاهاي متعدد و عناصر مركب در پلان هاي پيچيده تر دوره هاي بعد مي شود.
كاخ اردشير بابكان در فيروزآباد(241ميلادي224)نمونه اي از تلفيق ايوان هاي طاقدار متعدد و چهارطاق هاي گنبدي مي باشد،در اين كاخ عنصر ديگري به نام حياط نيز كه هنوز به نسبت فضاهاي اصلي نقش فرعي را دارا مي باشد،معرفي شده است كه بعدها داراي نقش بسيار اصلي در نحوه استقرار و سازماندهي فضاهاي يك بنا مي گردد.شكل بسيار كامل تر و زيباتر از تلفيق ايوان و چهارطاق را در كاخ ساساني سروستان مربوط به بهرام گور(438-421 ميلادي) كه از لحاظ مقياس كوچك تر از كاخ اردشير در فيروزآباد است،ليكن از لحاظ فرم هاي گرفته شده بسيار پخته تر است،مي توان ملاحضه كرد. ايده ايوان كه عملاً طاقي را بر روي پلاني مستطيل متجلي مي نمايد دراين كاخ به صورت تالارهاي بسته و با ابعادي كشيده استفاده شده كه نظير آن را در كاخ دامغان ليكن با ظرافت بسيار بيشتر مي توان مشاهده كرد استفاده شده است.طاق بر روي جفت ستون هايي بسيار ظريف و با فاصله اي نسبت به ديوارهاي قطور اصلي قرار گرفته است و چهارطاق اصلي نيز كه تالار اصلي را به وجود مي آورد،با گنبدي بسيار زيبا بر روي مربعي با ديوارهاي كار شده قرار گرفته است.همين گنبد را در اين كاخ در مقياس كوچك تر ملاحظه مي كنيم كه بر روي چهارستون ظريف و با فاصله اي نسبت به ديوارهاي اطراف قرار گرفته است .فضاهاي طاقدار به آن صورت كه در اين كاخ بكار رفته انداشكال بسيار تكامل يافته مي باشند كه بعدها كمتر نظير آن استفاده شده است و فضايي غني تر و پيچيده تر را با توجه به نمونه هاي اوليه ايوانها ارائه مي دارد (رجوع شود به شمارة 14).
نمونه هاي كه از فرمهاي مركب ارائه شد ،اولين و ساده ترين اشكال از فرمهاي مركب هستند كه تعداد محدودي از فرمهاي ساده را دربرمي گيرند. در معماري ايران شاهد بسياري از نمونه هاي پيچيده تر اشكال مركب هستيم كه با استفاده از مجموعه اي كاملتري از فرم هاي ساده به همراه دالانها و حياط ها ،اشكال پيچيده تري از فرمهاي مركب را بوجود آورده اند.در نمونه هاي كه دررابطه با دالان و ايوان ذكر شد به انواعي از اين اشكال پيچيده اشاره گرديد. تحول و تكامل معماري ايران عملاً انواع بسيار متنوع و متفاوتي را از تركيب فرم هاي ساده و ايجاد فرم هاي مركب پيچيده كه از غنا و زيبايي بسياري برخودارند ارائه مي دارد. در اين بخش به ذكر نمونه هايي كه ارائه شد بسنده كرده و نتايجي از اين فرايند تحول و تكامل را ارائه مي داريم.